أبو ريحان البيروني ( مترجم : اكبر دانا سرشت )
575
آثار الباقيه ( فارسى )
پيدا كردن مسئله از راه حساب . بعد مجاز را چگونه مىيابيم هركس كه به استخراج بعد مجاز نيازمند باشد يعنى آن نقطه از دايره كه خط و اصل ميان دو نقطه ب ح به آن ميگذرد كه قوس ا ط باشد بايد ب ح را متصل كند كه محيط را در ط قطع كند و عمود طس را بر بد اخراج نموده و طد را وصل نمايد و چون مثلث ب ه ح اضلاح آن به اجزائى كه به آن اجزاء نصف قطر دايره نود جزء است معلوم است تحويل هر ضلعى از آن به مقدارى كه به آن نصف قطر دايره شصت باشد بدينطور است كه در شصت ضرب نموده و به نود تقسيم كند تا در نتيجه اين كار به مقدار ستينى تحويل شود و مثلثهاى بهح بطد بسط متشابه هستند و ح ه را در بد ضرب نمايد و مجموع را بر ح ب تقسيم كند د ط بدست خواهد آمد سپس د ط را در ح ه ضرب كرده و مجموع را بر ح ب تقسيم كند د س بدست مىآيد و چون آن را در جداول جيوب بدل بقوس كنيم و قوس آن را از نود القاء كنيم ا ط باقى خواهد بود . راهى ديگر در مسئله سابق الذكر اگر بعد مجاز را از راهى آسانتر بخواهيم بدست آوريم مثلث بهح را كه اضلاع آن معلوم است به مقدارى كه با آن مقدار نصف قطر دايره ا بجد شصت جزء است تحويل مىكنيم و زاويه طد ب در صورت اولى و زاويه طبد در صورت دوم آن است كه تمام بعد مجاز آن را وتر واقع شده و چون تحويل هر ضلعى از اين مثلث را به مقدارى كه با آن مقدار بح شصت جزء باشد بخواهيم در شصت ضرب كرده و مجموع را بر بح به مقدارى كه به آن مقدار نصف قطر دايره شصت جزء است تقسيم مىكنيم و مطلوب بدست مىآيد و چون ضلع ح ه را به اين مقدار بدست آورديم در جداول جيوب بدل بقوس مىكنيم و قوس د ط بدست مىآيد و از هر راهى كه اين عمل را بنماييم با اختلاف راهها به يك نتيجه خواهيم رسيد و شكل دايره اين است .